🌦️ पर्जन्यछायेचे क्षेत्र आणि आंतर उष्णकटिबंधीय अभिसरण क्षेत्र (ITCZ)

---

🌧️ पर्जन्यछाया प्रदेश

---

पर्वताच्या वातविमुख बाजूस वृष्टीचे प्रमाण ठळकपणे कमी आढळते. अशा भागाला पर्जन्यछायेचा प्रदेश म्हणतात. हा परिणाम प्रामुख्याने प्रतिरोध प्रकारच्या वृष्टीमध्ये दिसून येतो.

प्रतिरोध प्रकारच्या वृष्टीचे मूळ कारण: उंचसखल भूपृष्ठरचना व पर्वतरांगा हवेला वर चढण्यास प्रवृत्त करतात.

उबदार सागराकडून येणारे वारे भूपृष्ठाकडे वाहू लागतात तेव्हा ते बाष्पभारित असतात. पर्वताच्या पायथ्याशी हे वारे साचत जातात आणि वाताभिमुख (Windward) बाजूस वर चढतात.

⛅ वाताभिमुख बाजूवर काय घडते?

• उंचीनुसार तापमान कमी होऊ लागते.
• हवेचे जलद सांद्रीभवन (Condensation) होते.
• मोठ्या प्रमाणावर वृष्टी होते.
• या वृष्टीनंतर वाऱ्यातील बाष्पाचे प्रमाण कमी होते.

यानंतर ही हवा मागील वाऱ्याच्या रेट्यामुळे वातविमुख (Leeward) बाजूस उतरते.

🌡️ वातविमुख बाजूवर काय घडते?

• हवा विरळ थरातून दाट थरात ढकलली जाते.
• तिचे तापमान वाढते (अ‍ॅडियाबॅटिक उष्णता वाढ).
• तापमान वाढल्याने वाऱ्याची ओलावा धारण करण्याची क्षमता वाढते.
• वृष्टीस प्रतिकूल स्थिती निर्माण होते.

म्हणूनच या बाजूस वृष्टी अत्यल्प होते — आणि हा भाग "पर्जन्यछायेचा प्रदेश" बनतो.

वर्षभर जर बाष्पयुक्त वाऱ्यांची दिशा एकच राहिली, तर पर्जन्यछायाचा परिणाम अतिशय ठळक व स्पष्ट दिसून येतो.

📍 भारतातील पर्जन्यछायेचे प्रदेश

• तेलंगणा
• विदर्भ (महाराष्ट्र)
• उत्तर कर्नाटक

येथे प्रमुखतः काटेरी झुडपे आणि कमी पाऊस आढळतो.

गुजरात प्रदेशात नैऋत्य मोसमी वारे पाऊस देत नाहीत कारण हा प्रदेश गिर आणि मांडव टेकड्यांच्या पर्जन्यछायेत येतो.

---

🌍 आंतर उष्ण कटिबंधीय केंद्रीभवन पट्टा (ITCZ)

---

आंतर उष्ण कटिबंधीय केंद्रीभवन पट्टा (ITCZ) हा एक कमी दाबाचा पट्टा असून तो पृथ्वीभोवती विषुववृत्ताजवळ फिरत असतो. येथे उत्तर व दक्षिण गोलार्धातील व्यापारी वारे एकत्र येतात.

☀️ ITCZ कशामुळे तयार होते?

• विषुववृत्तावरील प्रखर सूर्यकिरणे व उबदार पाणी हवेचे तापमान वाढवतात.
• गरम झालेली हवा ओलसर व हलकी बनते.
• या उष्ण हवेचे उत्तेजन वाढते आणि ती वर चढते.
• दोन्ही गोलार्धातील व्यापारी वारे एकत्र येऊन या वाढणाऱ्या हवेचा वेग अधिक वाढवतात.

⛅ वर चढणाऱ्या हवेचे परिणाम

• हवा वर गेल्यानंतर थंड होते.
• थंड झालेल्या हवेत सांद्रीभवन वाढते.
• यामुळे ITCZ परिसरात सतत गडगडाटी वादळे व पाऊस पडतो.

ITCZ च्या स्थानातील हंगामी बदल विषुववृत्ताजवळील देशांच्या पर्जन्यावर मोठा परिणाम करतात. त्यामुळे उच्च अक्षवृत्तातील “शीत-उबदार ऋतू” ऐवजी उष्ण कटिबंधातील “आर्द्र-कोरडे” ऋतू निर्माण होतात.

🌡️ ITCZ मधील बदलांचे परिणाम

• ITCZ वर्षभर सूर्याच्या स्थितीनुसार उत्तरे–दक्षिणे सरकते.
• हा बदल साधारण 1–2 महिने सूर्याच्या स्थितीपेक्षा मागे असतो.
• दीर्घकालीन बदलांमुळे दुष्काळ किंवा पूर यांसारखी तीव्र परिस्थिती निर्माण होऊ शकते.

पाण्याची उष्णता क्षमता जमिनीपेक्षा अधिक असल्यामुळे ITCZ चे विस्थापन भूभागावर अधिक स्पष्ट होते— विशेषतः उत्तर गोलार्धात हे अधिक ठळक दिसते.

📍 विविध प्रदेशांतील ITCZ ची स्थिती

• जुलै–ऑगस्ट: अटलांटिक आणि प्रशांत प्रदेशात ITCZ विषुववृत्ताच्या उत्तरेस 5° ते 15° पर्यंत असते.
• आफ्रिका व आशिया — भूभागामुळे ITCZ आणखी उत्तरेस सरकते.
• पूर्व आशियात — ITCZ 30° उत्तर अक्षांशपर्यंत पोहोचू शकते.

• जानेवारी: अटलांटिकवर ITCZ साधारण विषुववृत्ताजवळच राहते.
• पण दक्षिण अमेरिका, दक्षिण आफ्रिका व ऑस्ट्रेलियाजवळ ते अधिक दक्षिणेकडे सरकते.

---

🌦️ ITCZ — हवामानशास्त्रातील अत्यंत महत्त्वाची संकल्पना